Jeśli interesuje Cię polska sztuka XX wieku, tę wystawę w Berlinie warto zapamiętać

 © Alicja Wahl, Untitled, 1974. Courtesy Fundacja Wahl

‍

Dwie siostry bliźniaczki, dwa artystyczne języki tak bliskie, że czasami niemal niemożliwe do rozróżnienia. CCA Berlin prezentuje „Tensions” – pierwszą kompleksową, pośmiertną retrospektywę twórczości polskich artystek Alicji i Bożeny Wahl.

‍

Alicja Wahl (1932–2020) i Bożena Wahl (1932–2025) pozostawiły po sobie rozbudowany dorobek obejmujący rysunek, malarstwo oraz scenografię. W centrum ich zainteresowania znajdowało się ludzkie, a szczególnie kobiece ciało – przedstawiane jako przestrzeń pragnienia, kruchości, bólu i projekcji.

‍

Berlińska wystawa nie ogranicza się jednak do prezentacji samych dzieł. Fotografie, listy, zaproszenia na wystawy i inne archiwalia pozwalają odtworzyć międzynarodowe kontakty artystek oraz osadzić ich twórczość w szerszej historii polskiej kultury drugiej połowy XX wieku.

‍

Dwie siostry i sztuka, której czasami nie sposób rozdzielić

‍

Bliźniacza relacja Alicji i Bożeny Wahl miała fundamentalne znaczenie dla ich twórczości.

‍

Szczególnie dobrze widać to w rysunkach powstałych w latach 60. i 70. XX wieku. Prace obu artystek bywają do siebie tak podobne, że ich jednoznaczne rozróżnienie staje się niezwykle trudne.

‍

Powracający motyw podwojenia można odczytywać jako ślad wyjątkowo bliskiej, a jednocześnie skomplikowanej relacji między siostrami.

‍

Ich sztuka staje się przestrzenią nieustannego napięcia pomiędzy dwoma przeciwstawnymi pragnieniami: potrzebą niezależności i potrzebą bliskości.

To właśnie ten konflikt znajduje się w samym sercu „Tensions”.

‍

Ciała, które tracą swoje granice

‍

Świat stworzony przez siostry Wahl daleki jest od klasycznych przedstawień ludzkiej sylwetki.

‍

Pojawiają się w nim hybrydowe istoty, zdeformowane ciała oraz postacie uwikłane w intensywne emocjonalne relacje.

‍

Niektóre figury wyglądają, jakby za chwilę miały całkowicie się rozpłynąć. Innym wydłużają się kończyny, które zaczynają łączyć się w struktury przypominające korzenie.

Granica między jednym ciałem a drugim przestaje być oczywista.

‍

W tych surrealistycznych przedstawieniach ciało może jednocześnie przyciągać i niepokoić. Jest miejscem pragnienia, ale również bólu, podatności na zranienie i wewnętrznego konfliktu.

‍

Pragnienie, wstyd i ból bez upiększania

‍

Twórczość sióstr Wahl konfrontuje odbiorcę z emocjami, które zazwyczaj pozostają ukryte.

‍

Groteskowa cielesność przeplata się w ich pracach z pożądaniem, cierpieniem, niepewnością i wstydem.

‍

Nie są to jednak wyłącznie intymne doświadczenia dwóch artystek.

‍

Właśnie poprzez bardzo osobisty charakter prac siostry dotykają emocji uniwersalnych – potrzeby akceptacji, lęku przed samotnością, pragnienia niezależności i jednoczesnego poszukiwania drugiego człowieka.

‍

Surrealistyczna forma pozwala im przenieść wewnętrzne konflikty na papier i płótno.

‍

W rezultacie widz staje przed obrazami, które mogą być niepokojące właśnie dlatego, że odsłaniają sprzeczności obecne również w nas samych.

‍

„Tensions” to nie tylko rysunki

‍

Choć rysunek zajmuje centralne miejsce w retrospektywie, CCA Berlin pokazuje znacznie szerszy obraz działalności obu artystek.

‍

Na wystawie znalazły się fotografie, korespondencja, archiwalne zaproszenia na wystawy oraz inne dokumenty pozwalające prześledzić ich zawodowe i artystyczne kontakty.

‍

Materiały pokazują również, że działalność sióstr nie była zamknięta wyłącznie w rzeczywistości Polski znajdującej się za żelazną kurtyną.

‍

Ich sieć kontaktów wykraczała poza granice ówczesnego bloku wschodniego, nadając twórczości Wahl międzynarodowy kontekst.

‍

Od scenografii po okładki książek

‍

Dorobek Alicji i Bożeny Wahl nie kończył się na rysunku i malarstwie.

‍

W Berlinie prezentowane są również projekty scenograficzne, ilustracje oraz okładki książkowe.

‍

Pokazują one, jak interdyscyplinarna była działalność artystek i jak silnie łączyła się z najważniejszymi zjawiskami polskiej kultury tamtego okresu.

‍

Sztuka sióstr funkcjonowała więc nie tylko w galeriach. Wchodziła również w świat teatru, literatury i projektowania.

Szczególne znaczenie w tej historii miała działalność Alicji Wahl.

‍

Alicja Wahl stworzyła jedną z pierwszych prywatnych galerii w PRL

‍

W 1979 roku Alicja Wahl założyła w Warszawie Galerie A. B. Wahl.

‍

Miejsce funkcjonowało przez ponad dwie dekady i należało do pierwszych prywatnych galerii działających w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

‍

Galeria koncentrowała się między innymi na sztuce wyrastającej z tradycji surrealistycznej i stała się częścią warszawskiego życia kulturalnego.

Dla Alicji Wahl miała jednak także bardziej osobiste znaczenie.

‍

Stworzenie własnej galerii pozwoliło jej zbudować przestrzeń działającą według własnych zasad, w której miejsce wystawiennicze, dom i pracownia wzajemnie się przenikały.

Sztuka przestawała być w niej czymś oddzielonym od codzienności.

‍

Osobna droga polskich artystek

‍

Od lat 60. część polskich artystek zaczynała coraz wyraźniej eksplorować temat kobiecej podmiotowości, wykorzystując między innymi fotografię, performance i wideo.

‍

Był to jednocześnie okres odchodzenia od dominującego wcześniej socrealizmu i poszukiwania nowych języków artystycznych. Alicja i Bożena Wahl zajęły w tym krajobrazie szczególne miejsce.

‍

Zamiast koncentrować się na nowych technologiach czy mediach, konsekwentnie wykorzystywały tradycyjny rysunek, nadając mu jednak bardzo osobisty, psychologiczny i emancypacyjny charakter.

To właśnie za pomocą klasycznego medium badały kobiecą podmiotowość, cielesność oraz relację między jednostką i drugim człowiekiem.

‍

Gdzie kończę się „ja”, a zaczyna drugi człowiek?

‍

Wspólna biografia bliźniaczek sprawia, że pytanie o indywidualność powraca w ich twórczości nieustannie.

‍

Ich prace balansują pomiędzy rzeczywistym doświadczeniem i fikcją.

‍

Pokazują człowieka jako istotę, która pragnie samodzielności, ale jednocześnie nie może całkowicie istnieć poza relacją z innymi.

‍

W przypadku bliźniaczek Wahl nabiera to dodatkowego znaczenia.

‍

Dwie osoby o niezwykle podobnym języku artystycznym tworzyły dzieła, w których ciała przenikają się, łączą, rozpadają i ponownie szukają kontaktu.

‍

„Tensions” staje się więc nie tylko opowieścią o dwóch polskich artystkach. To wystawa o napięciu obecnym w każdym człowieku – pomiędzy potrzebą bycia sobą a potrzebą bycia z kimś.

‍

‍

‍