578 więźniów na podłodze. Belgijskie więzienia w stanie krytycznym

© RTBF – Florence Dussart

‍

Belgijskie więzienia znalazły się w najpoważniejszym kryzysie od dekad. 11 lutego 2026 roku aż 578 osadzonych spało na materacach rozłożonych bezpośrednio na podłodze. Ten wskaźnik, uznawany za „termometr” przeludnienia, osiągnął historycznie wysoki poziom. W największym zakładzie karnym kraju – w Haren – 102 więźniów spało w takich warunkach. A przecież nowoczesna jednostka miała być rozwiązaniem problemu.

‍

Dzień później w belgijskich zakładach karnych przebywało 13 473 osadzonych przy dostępnej pojemności 11 049 miejsc. Różnica – ponad 2200 osób – pokazuje skalę napięcia. Sytuacja może być jeszcze trudniejsza, bo około 3000 osób skazanych na krótkie kary oczekuje na osadzenie, a blisko 2500 odbywa karę w systemie dozoru elektronicznego.

„Więźniowie na podłodze” – wskaźnik fazy krytycznej

Liczba osób śpiących na materacach to tylko najbardziej widoczny sygnał kryzysu. Jak podkreśla Christophe Mincke z Narodowego Instytutu Kryminalistyki i Kryminologii (INCC), jest to wskaźnik momentu, gdy system osiąga stan skrajnego przeciążenia – jak gorączka przekraczająca 40 stopni.

Standardy europejskie rekomendują minimum 6 m² powierzchni dla jednej osoby i 10 m² dla dwóch. Tymczasem w Belgii w wielu celach jednoosobowych umieszczono łóżka piętrowe, mimo że nie spełniają norm metrażowych. Wykorzystywane są też pomieszczenia przejściowe i dyscyplinarne, które nie były projektowane do stałego pobytu więźniów.

Przeludnienie zaczyna się więc znacznie wcześniej niż pojawienie się materacy na podłodze.

Problem ogólnokrajowy

Presja dotyka wszystkich regionów. 11 lutego 302 osoby spały na podłodze w dziesięciu więzieniach Flandrii, 174 w ośmiu jednostkach Walonii, a 102 w Haren w Brukseli. Co istotne, w nowym zakładzie w Haren materace na podłodze pojawiły się już w listopadzie 2025 roku – zaledwie kilka lat po jego otwarciu.

30 lat rosnącej populacji więziennej

Dane z trzech dekad pokazują, że przeludnienie nie jest nowym zjawiskiem. W 1997 roku w Belgii przebywało 8156 osadzonych. W 2026 roku – 13 501. W żadnym momencie liczba więźniów nie zrównała się z dostępną pojemnością.

Jeszcze w 2021 roku różnica między liczbą osadzonych a miejscami wynosiła 844 osoby. Dziś przekracza 2200.

Polityczne rozwiązania – krótkotrwałe efekty

Rządy różnych opcji politycznych próbowały przeciwdziałać kryzysowi, lecz skutki okazywały się tymczasowe.

‍

2010–2016: Belgia wynajmowała miejsca w więzieniu w Tilburg (Holandia). Przeludnienie nie spadło znacząco.

Pandemia COVID-19: radykalne ograniczenie osadzania przyniosło chwilowy spadek liczby więźniów.

Otwarcie więzienia w Haren (2022): 1200 nowych miejsc nie zahamowało wzrostu populacji więziennej. Zadziałał mechanizm „efektu ssania” – więcej miejsc oznaczało możliwość wykonania większej liczby wyroków.

2024 – wydłużone urlopy penitencjarne (CPP): średnio 359 osób przebywało poza murami więzień, co obniżyło populację o 2,8 proc.

2025 – ustawa nadzwyczajna minister sprawiedliwości Annelies Verlinden: więzienie jako ostateczność przy wyrokach poniżej trzech lat. Efekt był krótkotrwały.

‍

Żadne z tych działań nie przyniosło trwałego przełomu.

‍

Poszukiwanie doraźnych rozwiązań

‍

Rząd rozważa wynajem miejsc w więzieniach za granicą (Albania, Kosowo, Estonia), a także koncepcję „pływającego więzienia” w belgijskim porcie. Minister zdrowia Frank Vandenbroucke proponuje przeniesienie osób internowanych do placówek psychiatrii sądowej – dziś wielu z nich przebywa w więzieniach bez odpowiedniej opieki.

‍

Równolegle planuje się utrzymanie otwartych zakładów, które miały zostać zamknięte, oraz rozbudowę infrastruktury o moduły prefabrykowane.

‍

Czy potrzebna jest zmiana myślenia?

‍

Krytycy dotychczasowej polityki wskazują, że przestępczość w Belgii od lat 90. spada, a mimo to liczba osadzonych rośnie. Lucie de Cock z Obserwatorium Międzynarodowego Więzień mówi wprost o konieczności „dezinfalcji penitencjarnej” – depenalizacji części czynów, zwłaszcza związanych z narkotykami, oraz rozwijaniu sprawiedliwości naprawczej.

‍

Christophe Mincke proponuje „zmianę oprogramowania systemu” – wprowadzenie limitów osadzeń i realną refleksję nad celem kary więzienia. W 2024 roku 32 proc. osadzonych stanowili tymczasowo aresztowani, a wskaźnik recydywy sięga około 60 proc.

‍

Zdaniem Mincke możliwe byłoby obniżenie liczby osadzonych do 6000 w ciągu 15–20 lat. Oszczędności finansowe pozwoliłyby inwestować w działania prewencyjne, które zmniejszałyby przestępczość u źródeł.

‍

Kryzys systemowy

‍

Belgijskie państwo było wielokrotnie krytykowane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka i Radę Europy za warunki w zakładach karnych. Rada Centralna ds. Nadzoru Więziennego apelowała o zakaz spania na materacach na podłodze i dostosowanie liczby osadzonych do realnej pojemności jednostek.

‍

Po trzydziestu latach wzrostu populacji więziennej Belgia stoi przed wyborem: kolejne doraźne środki czy głęboka reforma filozofii karania.

‍